Uitspraak Hoge Raad over thuisonderwijs: wat betekent het voor ouders?.

In Nederland zijn kinderen verplicht naar school te gaan. Artikel 5 onder b van de Leerplichtwet maakt een uitzondering mogelijk voor ouders die ernstige bezwaren hebben tegen de levensovertuiging of religieuze richting van alle scholen in de buurt. Deze bezwaren worden ‘richtingsbezwaren’ of ‘overwegende bedenkingen’ genoemd. Ouders die hierop een beroep doen, hoeven hun kind niet op een school in te schrijven en kunnen zelf thuisonderwijs verzorgen. 

Ouders vragen de vrijstelling niet aan in de gebruikelijke zin. Ouders doen een kennisgeving aan burgemeester en wethouders van de gemeente. Daarin verklaren zij dat zij overwegende bezwaren hebben tegen de richting van het onderwijs op alle scholen binnen redelijke afstand van hun woning. Zij moeten daarbij per school uitleggen waarom die school niet aansluit bij hun levensovertuiging. De eerste kennisgeving moet minimaal een maand voordat het kind leerplichtig wordt (dat is bij 5 jaar) worden ingediend. Daarna moeten zij de kennisgeving elk jaar vóór 1 juli opnieuw indienen voor het komende schooljaar. 

Als de kennisgeving voldoet aan alle wettelijke voorwaarden, ontstaat de vrijstelling automatisch. Hiervoor hoeft de gemeente geen toestemming te geven. Dit heet ‘van rechtswege’. De gemeente verleent de vrijstelling dus niet; de vrijstelling bestaat zodra je aan de wettelijke eisen voldoet. Wel kan de leerplichtambtenaar achteraf beoordelen of je kennisgeving ook inhoudelijk aan de vereisten voldoet. Als dat niet zo is, kan strafrechtelijke vervolging volgen. 

De Hoge Raad heeft de regels voor de beoordeling van vrijstellingsverzoeken aangescherpt. Het belangrijkste oordeel: als er een openbare school in de buurt is, kan een vrijstelling op grond van richtingsbezwaren in de praktijk vrijwel nooit meer worden verkregen. Openbare scholen zijn namelijk voor iedereen toegankelijk, ongeacht geloof of overtuiging, en geven onderwijs op een objectieve, kritische en neutrale manier. De Hoge Raad oordeelt dat bezwaren daartegen in vrijwel geen geval als ‘overwegend’ kunnen worden aangemerkt. 

De vrijstelling kan alleen worden verkregen als ouders overwegende bezwaren hebben tegen de richting van álle scholen in de buurt, inclusief openbare scholen. De Hoge Raad heeft nu bepaald dat bezwaren tegen openbaar onderwijs vrijwel nooit gegrond zijn. Openbaar onderwijs heeft geen religieuze of levensbeschouwelijke richting en is bedoeld voor kinderen van alle achtergronden. Omdat er in vrijwel elke gemeente in Nederland een openbare school is, betekent dit arrest in de praktijk dat ouders zich in bijna alle gevallen niet meer op de vrijstelling kunnen beroepen.  

Nee. Artikel 5 onder b staat nog steeds in de Leerplichtwet. De Hoge Raad heeft de wet niet gewijzigd, maar wel uitgelegd hoe die moet worden toegepast. Die uitleg is zo ingrijpend dat de vrijstelling in de praktijk voor de meeste ouders niet meer van toepassing is. Een wetswijziging (waarbij de vrijstelling formeel wordt afgeschaft of thuisonderwijs een officiële status krijgt) is aan de politiek. Daar is nog geen besluit over genomen. De regering stuurt voor de zomer een brief aan de Tweede Kamer met daarin meer duidelijkheid over wat er met de vrijstelling 5 onder b gaat gebeuren. 

Dat hangt af van je gemeente. Er is nog geen landelijk besluit over bestaande vrijstellingen. Gemeenten gaan hier verschillend mee om: sommige trekken vrijstellingen in, andere beoordelen ze opnieuw bij de volgende verlenging, en weer andere wachten op landelijke richtlijnen. Controleer bij je eigen gemeente wat voor jouw situatie geldt. Dit kun je doen door contact op te nemen met de leerplichtafdeling in je gemeente.

Formeel bestaat de mogelijkheid nog, maar in de praktijk is de kans dat een nieuwe vrijstelling wordt gehonoreerd na de uitspraak van de Hoge Raad zeer klein geworden. Meerdere gemeenten verwerken nieuwe aanvragen voorlopig niet of wijzen deze af in afwachting van landelijke richtlijnen. Als je toch een kennisgeving doet, moet je per school, inclusief de openbare scholen in de buurt, concreet en onderbouwd aangeven waarom die school niet aansluit bij jouw levensovertuiging. Algemene bezwaren zijn niet voldoende. 

Dat is strafbaar. Ouders kunnen strafrechtelijk worden vervolgd wegens overtreding van de Leerplichtwet. Het Openbaar Ministerie heeft na de uitspraak van de Hoge Raad bekendgemaakt dat het ouders met kinderen die zonder geldige vrijstelling thuisonderwijs volgen, gaat vervolgen. De Hoge Raad benadrukt ook dat de overheid een plicht heeft om de Leerplichtwet te handhaven, zo nodig via het strafrecht. 

Bezwaren moeten altijd betrekking hebben op de levensovertuiging of religieuze richting van de school, niet op de onderwijsmethode, kwaliteit, klassengrootte, het leerplan of de sfeer op school. Die laatste bezwaren worden ‘inrichtingsbezwaren’ genoemd en geven geen recht op vrijstelling. Bezwaren tegen openbare scholen worden na de uitspraak van de Hoge Raad vrijwel nooit meer gehonoreerd. Bezwaren tegen bijzondere scholen (zoals christelijke, islamitische of antroposofische scholen) kunnen nog wel standhouden.

Praktisch betekent het dat je verplicht bent je kinderen aan te melden op een school. En dat zij dus verplicht zijn naar school te gaan. Omdat je kind een overstap zal moeten maken van thuisonderwijs naar onderwijs in een school zal dat maatwerk vragen. Het is dan ook verstandig om snel contact op te nemen met een school in de buurt en je situatie voor te leggen. Vraag de leerplichtambtenaar indien nodig om hierbij te ondersteunen. Je kunt ook contact zoeken met het samenwerkingsverband in jouw regio om meer informatie te krijgen over de mogelijkheden om een aangepast onderwijsprogramma te volgen.  

Staatssecretaris Tielen heeft twee opties op tafel gelegd: thuisonderwijs wordt een erkende, gecontroleerde vorm van onderwijs met toezicht, of de vrijstelling op grond van richtingsbezwaren wordt volledig uit de wet geschrapt. Voor beide opties is een wetswijziging nodig. Wanneer een besluit wordt genomen is nog niet bekend. Houd de communicatie van de rijksoverheid en je gemeente in de gaten voor verdere updates. 

Voor de meest actuele informatie kun je terecht bij je gemeente. Voor juridisch advies over jouw specifieke situatie is het verstandig een advocaat te raadplegen die gespecialiseerd is in onderwijsrecht of familierecht. Heb je nog vragen of behoefte aan advies of een luisterend oor, dan kun je elke werkdag contact opnemen met Ouders & Onderwijs.